Samgöngunet – Teiknireglur, kaflar 5–10 (óyfirfarið)

5Breytingar á vegakerfinu#

Í þessum kafla er fjallað um hvernig vegakerfinu er breytt. Til eru nokkrar gerðir aðgerða og skiptir máli að velja rétta aðgerð, því aðeins sumar þeirra varðveita sögu.

5.1Nýskráning#

Nýjar viðmiðunarlínur eða nóður eru skráðar í Samgöngunetið þegar raunveruleikinn hefur breyst eða þegar í ljós kemur að eitthvað vantar. Það á við þegar:

• í ljós kemur að „gamlan“ veg vantar, þ.e. veg sem hefur lengi verið til en aldrei verið skráður,
• nýr vegur eða vegarkafli hefur verið lagður,
• vegur hefur verið endurbyggður, t.d.:
  • ný vegamót,
  • nýtt hringtorg,
  • einni akbraut breytt í tvær,
  • miðjuvegrið sett upp þannig að úr verður 2+1 vegur,
• vegur hefur verið lagfærður þannig að lega hans hefur breyst,
• leiðrétta þarf ranga einföldun og bæta við því sem vantar.

Þegar einni akbraut er breytt í tvær eða miðjuvegrið sett upp kemur fyrir að miðlína annarrar akbrautarinnar færist ekki. Þá þarf ekki að búa til nýja viðmiðunarlínu fyrir hana, en tryggja þarf að hægt sé að velja skoðunardag bæði fyrir og eftir breytinguna og sjá hvernig vegurinn leit út á hvorum tíma.

5.2Leiðrétting#

Viðmiðunarlína er leiðrétt af annarri af tveimur ástæðum:

• Í henni eru villur, t.d. röng gildi í eiginleikum.
• Bæta þarf gögnin, t.d. gera geometríuna nákvæmari.

Leiðrétting er endanleg og ekki er hægt að kalla fram fyrra ástand eftir á. Leiðrétting skilur ekki eftir sig sögu um „fyrir og eftir“.

5.2.1Leiðrétting á geometríu#

Viðmiðunarlína hefur grannfræði, þ.e. upplýsingar um hvaða nóðum hún tengist, og geometríu sem lýsir lögun hennar og ræður lengd hennar.

• Smávægilegar skekkjur upp á fáeina metra þarf ekki að leiðrétta hvað sem það kostar.
• Leiðrétta má geometríuna á hluta línunnar eða henni allri.

5.3Breyting#

Þegar raunveruleikinn breytist á Samgöngunetið að breytast líka. Ólíkt leiðréttingu varðveitir breyting sögu, þannig að bæði ástandið fyrir og eftir breytinguna er geymt í gagnagrunninum.

Dæmi um breytingar:

• Krossvegamótum er breytt í hringtorg.
• Einni akbraut er breytt í tvær.
• Nýr vegur er lagður og tengdur vegi sem fyrir er.

Í öllum dæmunum má sjá ástandið fyrir og eftir breytinguna með því að velja mismunandi skoðunardag.

5.4Lokun#

Þegar vegur er ekki lengur til eða ekki lengur í notkun er honum lokað í Samgöngunetinu. Lokun er í raun breyting og felst í því að setja lokadagsetningu. Með skoðunardegi fyrir lokun sést vegurinn eins og hann var, en eftir lokadaginn sést hann ekki. Lokun varðveitir því sögu.

Það sem lokað er eru hlutar viðmiðunarlína eða heilar viðmiðunarlínur. Í raun eru það alltaf hlutar línunnar sem lokað er. Þegar öllum hlutum línu hefur verið lokað telst línan sjálf lokuð.

Þegar vegi með vegnúmeri er lokað þarf einnig að loka eiginleikanum „vegnúmer“. Vegnúmer er samfelldur eiginleiki, nema á aðkomuvegum sem tengjast ekki þjóðvegi. Á slíkum aðkomuvegum á ekki að vera vegnúmer.

5.5Eyðing#

Eyðing þýðir að viðmiðunarlínan hverfur úr Samgöngunetinu og ekki er heldur hægt að skoða hana aftur í tímann. Eyðingu á því að beita af ýtrustu varúð og alltaf í samráði við umsjónaraðila Samgöngunetsins. Að jafnaði á frekar að loka vegum. Eyðing er í raun leiðrétting og skilur ekki eftir sig sögu.

Viðmiðunarlínu má aðeins eyða ef ljóst er að hún hefði aldrei átt að vera til, t.d. ef vegarkafli var skráður fyrir mistök en hefur aldrei verið til.

Það sem tæknilega er hægt að eyða:

• viðmiðunarlínum (aðeins í heild),
• nóðum sem tengjast engum viðmiðunarlínum.

5.6Stefna#

Viðmiðunarlínur hafa stefnu, en ekki er krafa um að þær séu skráðar í ákveðna stefnu. Æskilegt er að:

1. stefnan fylgi akstursstefnu þar sem hún er gefin, t.d. á aðreinum og fráreinum. Í botnlöngum liggur stefnan frá vegamótunum að enda vegarins,
2. stefnan fylgi annars stefnu vegnúmers eða götuheitis,
3. ef hvorugt á við liggi stefnan frá suðri til norðurs og frá vestri til austurs.

5.7Samráð veghaldara þar sem net mætast#

Veghaldarar eiga alltaf að hafa samráð þegar breyting á neti eins veghaldara hefur áhrif á net annars, t.d. þegar nóða þar sem netin tengjast breytist eða þegar umfang eiginleika nær yfir sveitarfélagamörk. Samráðið á að skrá þegar gögnum er skilað inn í Samgöngunetið.

6Breytingar á eiginleikum#

Nákvæma lýsingu á eiginleikum, uppbyggingu þeirra, gæðakröfum, reglum um gagnasöfnun og leyfilegum gildum má finna í fitjuskrá Samgöngunetsins, sjá kafla 10.

Sömu aðgerðir eiga við um eiginleika og um vegakerfið:

6.1Nýskráning#

Nýr eiginleiki er skráður þegar raunveruleikinn hefur breyst, t.d. þegar nýtt slitlag hefur verið lagt eða nýr hámarkshraði tekið gildi.

6.2Leiðrétting#

Eiginleiki er leiðréttur þegar hann er rangur, t.d. ef eitt eða fleiri gildi hans eru röng. Leiðrétting skilur ekki eftir sig sögu: ekki er hægt að sjá eitt gildi á einum degi og annað á öðrum.

6.3Breyting#

Þegar raunveruleikinn breytist á eiginleikinn að breytast líka. Fyrra gildið er þá geymt, svo breyting varðveitir sögu.

6.4Lokun#

Þegar eiginleiki á ekki lengur við er honum lokað með því að setja lokadagsetningu. Með skoðunardegi fyrir lokun sést eiginleikinn eins og hann var, en eftir lokadaginn sést hann ekki. Lokun varðveitir því sögu.

6.5Eyðing#

Eyðing þýðir að eiginleikinn hverfur alveg og ekki er heldur hægt að skoða hann aftur í tímann. Eyðingu á því að beita af ýtrustu varúð og alltaf í samráði við umsjónaraðila Samgöngunetsins. Frekar á að loka eiginleikum en eyða þeim. Aðeins má eyða eiginleika ef augljóst er að hann hefur aldrei átt við. Eyðing er í raun leiðrétting og skilur ekki eftir sig sögu.

7Saga#

Söguleg gögn gera kleift að skoða vegakerfið eins og það var á hvaða tíma sem er, ásamt þeim eiginleikum sem þá giltu. Þau eru meðal annars notuð til að skoða:

• þróun umferðar,
• slysatíðni fyrir og eftir breytingar á vegakerfi eða umferðarreglum, eða þróun á tilteknu svæði yfir tíma,
• umfang vegakerfis og eiginleika á mismunandi tímum.

Öll gögn í Samgöngunetinu hafa tímavídd. Hver hluti viðmiðunarlínu hefur upphafsdagsetningu, sem er sá dagur sem vegarkaflinn er opnaður fyrir umferð (gildir frá og með þeim degi), og lokadagsetningu, sem er sá dagur sem hann er tekinn úr umferð. Á milli þessara daga er kaflinn í gildi, þ.e. opinn fyrir umferð. Að taka kafla úr umferð með því að setja lokadagsetningu kallast að loka honum.

Söguleg gögn eru gögn sem voru í gildi en eru það ekki lengur. Þau eru áfram í gagnagrunninum með lokadagsetningu sem er liðin og birtast ef valinn er eldri skoðunardagur. Sama aðferð er notuð til að skrá vegi og eiginleika sem ekki hafa enn verið opnaðir, þ.e. með upphafsdagsetningu fram í tímann.

7.1Óþekkt upphafsdagsetning#

Ef nákvæm dagsetning er ekki þekkt má nota tilbúna dagsetningu: 1. janúar eða 1. júlí, eftir því á hvaða hálfu ári skráningin var gerð. Dagsetning verður alltaf að fylgja.

7.2Uppfærsla eftir endurbyggingu#

• Teiknaðu og tengdu nýjar viðmiðunarlínur fyrir það vegakerfi sem varð til við endurbygginguna.
• Lokaðu þeim hluta vegakerfisins sem er ekki lengur í gildi. Notaðu dagsetningu endurbyggingarinnar sem upphafs- og lokadagsetningu, ekki skráningardaginn.
• Bæði geometría og grannfræði þurfa að vera réttar, svo hægt sé að sjá hvernig netið leit út fyrir og eftir breytinguna.
• Ekki draga viðmiðunarlínur og nóður sem fyrir eru til, til að „láta þetta passa“. Þá er mikil hætta á að sagan eyðileggist.
• Gættu að sögunni! Skoðaðu netið bæði aftur og fram í tímann á staðnum áður en þú leiðréttir, breytir eða bætir við. Þannig færðu heildarmynd af því sem gerst hefur og forðast villur sem annars er auðvelt að gera, ef verkfærið sem þú notar styður að skoða netið aftur í tímann.

Mikilvægt er að allar tegundir eiginleika séu aðgengilegar þegar vegakerfinu er breytt, því breytingar á netinu kalla oft á að eiginleikum sé bætt við.

7.3Netið er til í mörgum tímaútgáfum#

Við breytingar og leiðréttingar kemur oft fyrir að gamlar tengingar verða eftir „hangandi í lausu lofti“, þ.e. án tengingar við breytta veginn. Það þarf að laga! Gakktu úr skugga um að allir aðliggjandi vegir séu tengdir. Vegum sem eru ekki lengur tengdir þarf á hinn bóginn að loka á viðkomandi kafla.

7.4Leiðrétting á rangri einföldun#

Forðastu að endurgera einföldun nema brýna nauðsyn beri til eða hún sé afleiðing endurbyggingar. Slíkar aðgerðir valda oft vandræðum, sérstaklega varðandi tengingu eiginleika við veginn. Ef það þarf samt að gera það á fyrst og fremst að nota leiðréttingu. Ef leiðrétting veldur mjög miklum vandræðum má í staðinn nota breytingu (teikna nýtt og loka gömlu). Mundu að skrá eiginleika á nýju viðmiðunarlínurnar.

8Dæmi um uppfærslur#

Hér á eftir eru dæmi um algeng tilvik við uppfærslu vegakerfisins.

8.1Betri geometría viðmiðunarlínu#

Aðstæður

Bæta þarf geometríu viðmiðunarlínu.

Aðgerð

Leiðrétting.

Lausn

Geometría línunnar er leiðrétt á einn af eftirfarandi vegu:

• línan er færð til í láréttu plani á réttan stað, eða
• henni er skipt út fyrir nýja geometríu úr geometríuskrá.

Eiginleikar haldast óbreyttir og umfang þeirra raskast aðeins lítillega, svo framarlega sem leiðréttingin er ekki mikil.

Hafðu í huga

• Ekki loka línunni, heldur haltu áfram að nota hana með nýrri geometríu.
• Smávægilegar skekkjur upp á fáeina metra þarf ekki endilega að leiðrétta.
• Leiðrétta má hluta línunnar eða hana alla.

8.2Hliðruð krossvegamót#

Aðstæður

Tvö tilvik:

• krossvegamót eiga að verða hliðruð krossvegamót (mynd 2),
• hliðruð krossvegamót eiga að verða venjuleg krossvegamót (mynd 3).

Aðgerð

Byrjaðu á að meta hvort uppfærslan sé leiðrétting eða breyting, sjá hér á eftir.

Breyting. Ef vegamótin hafa verið endurbyggð og líta nú öðruvísi út en í Samgöngunetinu á fyrri framsetningin að varðveitast sem saga. Þá er hlutum viðmiðunarlínanna sem breytast lokað og nýjar línur teiknaðar þar sem við á.

Leiðrétting. Ef í ljós kemur að vegamótin eru rangt teiknuð og hefðu aldrei átt að vera svona eru þau leiðrétt. Það gengur þó aðeins ef línan sem breytist samanstendur af tveimur viðmiðunarlínum sem mætast í vegamótunum. Ef ein lína liggur í gegnum vegamótin er ekki hægt að leiðrétta, heldur þarf að loka hlutum hennar og teikna nýtt, þ.e. gera breytingu.

Leiðréttingin felst í að lagfæra geometríu línunnar sem liggur í gegnum vegamótin (norður–suður á myndunum):

8.2.1Úr venjulegum í hliðruð krossvegamót#

• Færðu nóðuna sem fyrir er á annan nýja staðinn. Veldu staðinn vandlega, því það getur skipt máli ef á nóðunni eru eiginleikar, t.d. beygjubönn.
• Bættu nýrri nóðu við á hinum tengistaðnum.
• Lagfærðu brotpunkta línunnar á nógu löngum kafla að tengistöðunum úr báðum áttum (norðri og suðri á myndinni).
• Líklega þarf að lagfæra eiginleika með stutt umfang nálægt vegamótunum, og eiginleika sem byrja eða enda í nóðunni sem var færð.

8.2.2Úr hliðruðum í venjuleg krossvegamót#

• Færðu aðra nóðuna á nýja staðinn. Veldu nóðuna vandlega, því það getur skipt máli ef á henni eru eiginleikar, t.d. beygjubönn.
• Lagfærðu brotpunkta línunnar á nógu löngum kafla að tengistaðnum úr báðum áttum (norðri og suðri á myndinni).

8.3Breyting á vegarkafla#

Aðstæður

Vegarkafla hefur verið breytt, t.d. lega hans endurhönnuð, mislæg vegamót eða hringtorg byggð, miðjuvegrið sett upp eða akbrautum fjölgað í tvær.

Krafa

Sagan á að varðveitast, þ.e. hægt á að vera að sjá vegakerfið og eiginleika þess bæði fyrir og eftir breytinguna.

Dæmi

Vegur hefur verið endurbyggður og beygja tekin af. Myndirnar sýna veginn fyrir og eftir. Bæði ástandið fyrir og eftir er varðveitt í Samgöngunetinu.

• A–B er hluti af upprunalegu línunni.
• B–C (brotin lína) er lokaður hluti upprunalegu línunnar.
• C–D er hluti af upprunalegu línunni.
• B–C (þykk lína) er ný viðmiðunarlína.

Lausn:

1. Teiknaðu viðmiðunarlínur nýja kaflans.
2. Tengdu nýja kaflann við veginn sem fyrir er, í báðum endum.
3. Lokaðu þeim hluta gamla vegarins sem er ekki lengur í umferð (brotna línan).

8.3.1Dæmi: Nýtt hringtorg#

Teiknaðu viðmiðunarlínur hringtorgsins (hringinn á myndinni) og tengdu þær við veginn sem fyrir er. Lokaðu þeim hlutum gamla vegarins sem eru ekki lengur í umferð, þ.e. þeim sem lágu í gegnum nýja hringtorgið (brotnu línurnar).

8.3.2Dæmi: Miðjuvegrið sett upp#

8.3.3Dæmi: Akbrautir verða tvær#

Ef akbrautin sem fyrir er helst á sama stað halda viðmiðunarlínur hennar sér og nýjar línur eru teiknaðar fyrir nýju akbrautina. Oft þarf þó að færa línuna og þá þarf að teikna nýjar línur í báðar áttir, annars verður sagan villandi. Við umfangsmikla endurbyggingu, þar sem tvær nýjar akbrautir eru lagðar, er gömlu línunni lokað og nýjar línur teiknaðar fyrir báðar akbrautir.

8.3.4Almennt um breytingar#

Skráðu á nýju kaflana þá eiginleika sem þurfa að fylgja vegakerfinu. Suma má taka af gamla kaflanum, en marga þarf að afla á ný. Skila þarf öllum eiginleikum sem sá sem skilar gögnunum ber ábyrgð á.

8.4Vegamót þjóðvegar og sveitarfélagsvegar#

Tökum dæmi um vegamót þjóðvegar með tveimur akbrautum og sveitarfélagsvegar með einni akbraut. Mynd 9 sýnir dæmi um hver er veghaldari í slíkum vegamótum.

Ef stutta tengingin á milli akbrautanna (rauð brotin lína á mynd 10) vantar alveg í Samgöngunetið og sveitarfélagið skráir hana ekki á Vegagerðin að skrá hana.

8.4.1Eiginleikar á stuttu tengingunni#

Eftirfarandi reglur segja til um hver skilar eiginleikum á stuttu tenginguna á milli akbrautanna.

8.5Hringtorg þjóðvegar og sveitarfélagsvegar#

Einnig í hringtorgum þar sem þjóðvegur og sveitarfélagsvegur mætast geta komið upp álitamál um mörk.

Skil á vegakerfi. Ef sveitarfélagið hefur góð gögn um staðinn skilar það geometríu beggja veganna, þar á meðal hringtorgsins. Samráð við Vegagerðina á þó alltaf að fara fram eins og venjulega. Ef hönnunargögn eru til skilar sá geometríunni sem hefur þau.

Skil á eiginleikum. Fyrst þarf að ákvarða hver er veghaldari hringtorgsins, yfirleitt Vegagerðin eða sveitarfélagið.

8.6Hliðruð krossvegamót og sambærileg tilvik#

Þegar krossvegamót eru endurbyggð eða einfölduð úr eða í hliðruð krossvegamót (litlar tilfærslur, um 10 metrar) þarf að uppfæra alla eiginleika sem eru eða ættu að vera á stuttu millitengingunni þannig að umfang þeirra verði rétt. Þetta á við eiginleika sem geta breyst vegna hönnunar vegamótanna, s.s. vegnúmer, götuheiti og vegbreidd, sjá töflurnar hér á eftir. Sama vandamál getur komið upp við aðrar breytingar á vegakerfinu. Ef erfitt er að fá raunverulegar aðstæður á hreint er uppfærslan gerð eftir forskriftinni hér á eftir.

8.6.1Úr hliðruðum í venjuleg krossvegamót#

Farðu yfir eiginleikana á línu A á mynd 12:

• Leiðrétta þarf vegnúmer (aðeins Vegagerðin getur breytt vegnúmerum). Það á bæði við um veginn sem var óbreyttur og veginn sem var hliðraður.
• Eiginleikarnir í töflunni eru meðhöndlaðir samkvæmt reglunni í henni.

8.6.2Úr venjulegum í hliðruð krossvegamót#

Farðu yfir eiginleikana sem eiga að vera á köflum B og C á mynd 13:

8.7Tenging aðliggjandi vega eftir endurbyggingu#

Aðstæður

Vegarkafla hefur verið breytt, t.d. lega hans endurhönnuð, mislæg vegamót eða hringtorg byggð, miðjuvegrið sett upp eða akbrautum fjölgað í tvær. Eftir breytinguna í Samgöngunetinu geta aðliggjandi vegir hangið lausir, þ.e. án tengingar.

Krafa

Tengja þarf aðliggjandi vegi, annars nýtist netið t.d. ekki til leiðsagnar.

Lausn

Aflaðu gagna til að geta líka breytt aðliggjandi vegum. Meginreglan er að sá sem stóð að endurbyggingunni (yfirleitt Vegagerðin eða sveitarfélag) og hefur hönnunargögnin skrái líka breytinguna í Samgöngunetið.

• Breyttu aðliggjandi vegum og gættu þess að þeir séu tengdir.
• Skráðu á nýju kaflana þá eiginleika sem mega ekki vanta. Suma má taka af gamla kaflanum, en marga þarf að afla á ný. Skila þarf öllum eiginleikum sem sá sem skilar gögnunum ber ábyrgð á.

Reglur:

• Ef endurbygging er ástæðan er aðliggjandi vegurinn meðhöndlaður sem breyting: lokaðu hlutum hans ef hann var líka endurbyggður og teiknaðu nýjar línur eftir þörfum til að tengja hann.
• Ekki gera leiðréttingu, því hún eyðileggur söguna.
• Notaðu verkfæri í teikniforritinu til að staðfesta að aðliggjandi vegir séu raunverulega tengdir.
• Undantekning: ef tilfærslan er minni en 2,5 metrar má gera hana sem leiðréttingu og láta aðliggjandi veginn fylgja með.

9Uppruni gagna#

Skrá þarf uppruna allra viðmiðunarlína, þ.e. hvernig gögnunum var aflað og hvernig þau voru unnin. Það er gert með því að tengja hverja viðmiðunarlínu við upprunaeiginleika, uppruna viðmiðunarlínu. Sami upprunaeiginleiki getur tengst mörgum viðmiðunarlínum, sem þá deila sama uppruna. Upprunanum er meðal annars lýst með aðferðinni sem notuð var við gerð línunnar.

Tilgangurinn er fyrst og fremst að gera gögnin rekjanleg, svo að hægt sé að finna uppruna þeirra ef frávik koma í ljós.

Nánari upplýsingar eru í fitjuskrá Samgöngunetsins, sjá kafla 10.

10Tengd skjöl#

• Fitjuskrá Samgöngunets, útgáfa 1.2 (2024) – lýsing á eiginleikum, gildum og gæðakröfum.
• Drawing rules in English